Jeśli podróżujesz do rejonu występowania malarii, zaplanuj konsultację odpowiednio wcześniej. W celu uzyskania zaleceń dotyczących profilaktyki farmakologicznej porozmawiaj z farmaceutą podczas wizyty w Aptecznym Punkcie Szczepień.
Malaria (zimnica) to choroba pasożytnicza wywoływana przez pierwotniaki z rodzaju Plasmodium (u ludzi najczęściej: P. falciparum, P. vivax, P. malariae, P. ovale; rzadziej odzwierzęcy P. knowlesi).
Do zakażenia dochodzi głównie po ukąszeniu przez zakażoną samicę komara widliszka (Anopheles), która wprowadza formy inwazyjne pasożyta do krwi człowieka. Rzadziej zakażenie może wystąpić po przetoczeniu krwi lub z matki na płód.
Źródłem patogenu w obiegu „człowiek–komar–człowiek” jest osoba zakażona (także z łagodnymi objawami), a wektorem przenoszenia jest komar.
Okres wylęgania wynosi zwykle ok. 7–30 dni (może się różnić w zależności od gatunku).
Najbardziej narażeni są podróżni bez odporności wyjeżdżający do rejonów endemicznych, a także dzieci, kobiety w ciąży, osoby z obniżoną odpornością oraz osoby przebywające w terenie od zmierzchu do świtu (czas największej aktywności wielu widliszków).
Początkowo malaria bywa „jak grypa” i daje objawy nieswoiste, m.in.:
Klasycznie mogą pojawiać się napady gorączki (uczucie silnego zimna → wysoka gorączka → poty i wyczerpanie), które mogą powtarzać się co 2–3 dni, ale przy P. falciparum gorączka bywa nieregularna i choroba może gwałtownie się pogarszać.
Najgroźniejsza jest malaria ciężka (zwłaszcza P. falciparum), mogąca prowadzić do:
Pilna konsultacja lekarska / SOR jest konieczna, gdy u osoby po powrocie z tropików pojawia się gorączka (nawet jeśli była stosowana profilaktyka), a szczególnie gdy występują: splątanie, senność, drgawki, duszność, nasilone wymioty/odwodnienie, żółtaczka, omdlenia.
Najwyższe ryzyko zachorowania dotyczy głównie Afryki Subsaharyjskiej, ale malaria występuje też w części Ameryki Łacińskiej, Azji Południowej i Południowo-Wschodniej oraz w niektórych rejonach Oceanii.
W Europie i w Polsce są to najczęściej zakażenia zawleczone (po podróżach). Europejskie systemy nadzoru opisują też rzadkie przypadki miejscowe (np. w pojedynczych krajach/regionach), ale to nadal sytuacje sporadyczne.
Ta informacja jest najważniejsza dla osób wyjeżdżających na egzotyczne wakacje, w podróż „backpackerską”, na kontrakty lub wolontariat — zwłaszcza tam, gdzie dostęp do szybkiej diagnostyki i leczenia jest ograniczony.
Ponieważ komary mogą gryźć szczególnie od zmierzchu do świtu, kluczowe jest:
Szczepionka dla podróżnych nie jest standardowo dostępna w Polsce. Istnieją szczepionki przeciw malarii (RTS,S/Mosquirix oraz R21/Matrix-M), ale są one rekomendowane głównie dla dzieci w krajach o wysokiej transmisji i wdrażane w programach zdrowia publicznego w regionach endemicznych.
Dlatego podstawą ochrony u podróżnych jest chemioprofilaktyka (leki przeciwmalaryczne na receptę) dobierana do kraju/regionu i sytuacji pacjenta (oporność pasożytów, wiek, ciąża, choroby współistniejące, długość pobytu). Najczęściej stosuje się m.in.:
W części sytuacji lekarz może omówić też postępowanie awaryjne (SBET), ale to zawsze wymaga indywidualnych zaleceń.
Ważne: leki nie dają 100% ochrony, więc zawsze łączymy je z ochroną przed ukąszeniami.
Malaria to choroba tropikalna, która potrafi zacząć się „niewinnie”, ale w ciężkiej postaci może stanowić zagrożenie życia. Najbardziej powinny ją brać pod uwagę osoby jadące do Afryki Subsaharyjskiej oraz innych obszarów endemicznych.
Ponieważ w Polsce nie ma rutynowo dostępnego szczepienia dla podróżnych, kluczowe jest połączenie chemioprofilaktyki i mocnej ochrony przed komarami.
Najlepiej zgłosić się do medycyny podróży lub aptecznego punktu szczepień 4–6 tygodni przed wyjazdem (a jeśli wyjazd jest „na szybko” — i tak warto, bo część schematów lekowych można wdrożyć nawet na 1–2 dni przed podróżą) w celu uzyskania recepty na leki.